Geçmişten günümüze 72. Koğuş

Gerçekçilik akımının güçlü temsilcilerinden Orhan Kemal eserlerini derin gözlem gücünün ışığında ve özgün bir anlatımla kaleme almış, edebiyatımıza kazandırdığı yapıtlarla günümüze dek gelmeyi başarmıştır. 1939 yılında "komünizm propagandası" yaptığı gerekçesiyle mahkûm edilişi onu Nazım Hikmet`le tanıştırmış ve şairin de büyük tesiriyle roman ve öykü yazarlığına başlamıştır. Yaşamı süresince pek çok eser üreten ve kahramanlarını genellikle sömürülen, yoksul insanlar arasından seçen Orhan Kemal`in 1953 yılında kaleme aldığı 72. Koğuş önemli romanlarından biridir.

Memleketin ikinci dünya savaşı yıllarındaki halini cezaevindeki mahkûmların insanlık dışı yaşamlarından acı bir kesitle sunmaya çalışan 72. Koğuş, kuşkusuz Orhan Kemal`in kendi cezaevi anılarından beslenen, müthiş bir gözlem ve yalın ama çarpıcı bir anlatım gücünün ürünü. Savaşın cehenneme çevirdiği bir dünyada dostlarını para için sırtlarından vurabilecek kadar insanlığını yitirmiş mahkûmlar arasında, çevresindeki tüm o kirlenmişliğe inat, saflığı ve yüce gönüllülüğüyle tertemiz kalmayı başarmış Karadenizli Ahmet Kaptan`ı mercek altına alan roman, az söz söylemesine rağmen okuyucuyu sarsmayı ve onda derin izler bırakmayı başarıyor.

Gücünü yalınlığından ve dürüstlüğünden alan roman günümüze ulaşmış önemli eserlerden biri olmasının yanı sıra, dokunaklı ve bir döneme ışık tutan hikâyesiyle sinemaya gönül vermiş insanları da cezp etmiş, 1987 yılında Erdoğan Tokatlı, bugün ise Murat Saraçoğlu tarafından beyazperdeye aktarılmıştır.

Erdoğan Tokatlı`nın 72. Koğuş`u

Orhan Kemal, 72 Koğuş`ta insanlık onurunun kötülükle kıyasıya mücadelesini anlatırken, en yaralayan satırlarda bile müdahaleden kaçınan, tarafsız bir anlatımı seçmişti. Geçtiğimiz yıl kaybettiğimiz Erdoğan Tokatlı ise 1987 yılında çektiği 72. Koğuş ile bu insanlık dramını seyirciye görsel olarak sunarken, sinematografik açıdan muazzam, güçlü oyunculuklarıyla gerçeğe yakın, hatta pek çok roman uyarlamasının aksine eserin ruhunu taşımayı başaran bir film ortaya koydu.

Erdoğan Tokatlı`nın 72. Koğuşu`nda karakterlerin sınırları romana göre biraz daha keskin olarak çizilmişti. Ahmet Kaptan, kuşkusuz Kadir İnanır`ın heybetli oyunculuğunun da etkisiyle biraz daha güçlenmiş, saflığının ve temiz yürekliğinin yanına bilek gücünü de eklemişti. Kitapta çirkin bir adam olarak tasvir edilen, hatta kara sevdayla bağlandığı Fatma`nın koğuş arkadaşlarıyla alay edeceği kadar biçimsiz bir yüze, Hitit heykellerini anımsatan iri bodur bir vücuda sahip olan Ahmet Kaptan, Erdoğan Tokatlı`nın vizöründe güzelleşmiş, öyle ki cezaevinden ayrılmakta olan Fatma`nın gönlüne değmeyi bile başarmıştı.

Erdoğan Tokatlı, Orhan Kemal`i de filmine dahil etmişti. Halil Ergün`ün canlandırdığı Kemal ve erken yaşta kaybettiğimiz Erol Durak`ın hayata geçirdiği genç şair zaman zaman birbirlerinin yerine geçerek Orhan Kemal`e referans veriyorlardı adeta. Şair karakteri yazarın cezaevi yıllarındaki gençlik heyecanına ve şairliğine gönderme yaparken, Kemal`in oturmuş karakteri ve olgunluğu da böylesimuazzam bir eser ortaya koymuş olan yazarı temsil ediyordu.

Kitabın en kötü karakterleri Bobi ve Berbat ise filme uyarlanırken birbirinden beslenmişlerdi. Berbat, kitapta olduğu gibi Ahmet Kaptan`ı yalnızca kumara teşvik eden bir karakter olarak değil, aynı zamanda elinde avucunda ne varsa kumarla kendine alan, sonra da onu karakışta çıplak bırakan biri olarak verilmişti. Kitapta ise Sölezli`nin masasında kazandığı paralara kavuşunca, kumar oynamaya alıştırdığı Kaptan`ı yarı yolda bırakıp Katil Hilmi`nin himayesine geçiyor, parası tükenip de 72. Koğuş`a geri döndüğünde ise ne Kaptan`ı eski Kaptan ne de koğuşu bıraktığı sıcak koğuş olarak buluyordu. Sonunda o da koğuştaki diğer âdembabalarla aynı kaderi paylaşıyor, kışın yakıcı soğuğuna teslim oluyordu çaresiz.

Erdoğan Tokatlı`nın filminde öne çıkan karakterlerden biri de Rasim Öztekin`in güçlü bir yorumla canlandırdığı Bobi idi. Cezaevinin uyanık meydancısı Bobi, kitapta olduğu gibi Fatma`yı kullanarak Ahmet Kaptan`ı kandırıyordu. Sevdalanmaya, yüreğindeki boşluğu doldurmaya can atan Kaptan ise çoktan hazırdı zaten Fatma`yı sevmeye.

Fatma`nın gidişiyle hayalleri tükendiğinde ise yalnızca kadınlar koğuşuna bakan pencere yarenlik edecekti ona. Ölümü pahasına sarıldığı parmaklıklarda son nefesine kadar Fatma`nın adını sayıklayan Kaptan, ne bir şey görür ne de duyar olmuştu. Beraber aynı tencereye kaşık saldığı, karınlarını doyurduğu âdembabalar ise (kitapta kumar masasına yatırmak, filmde odun alıp ısınmak için) "Fatma`ya götüreceğiz" diyerek Kaptan`ı pantolonu, ceketi, ayakkabılarından bir bir soymuş, Beton Ahmet`in "yapmayın" diyen cılız sesi bile vicdanlarını sızlatmayı becerememişti.

Erdoğan Tokatlı kuşkusuz hikâyenin dramatik yönünü kuvvetlendirmek için seyirciyi filmin sonunda yalnızca Ahmet Kaptan`ın donmuş bedeniyle karşı karşıya bırakırken, onu kandırmakta bir beis görmeyen koğuş arkadaşlarına cesedin yanında ağıt yaktırarak vicdan temizletmişti. Kitap ise daha gerçekçi bir sonla bitirmişti sözünü, Kaptan`ın tutulduğu kara sevda bir yana, 72. Koğuş tekmil-i birden zaten kaçınılmaz olan kaderleriyle yüz yüze kalmışlardı.

Murat Saraçoğlu`nun 72. Koğuş`u

Erdoğan Tokatlı`nın dramatik ve görsel yönden oldukça güçlü 72. Koğuş`undan 24 yıl sonra, romanın yeni bir uyarlaması bu kez Murat Saraçoğlu`nun kamerasından seyirciyle buluştu. Senaryosunu yazar Ayfer Tunç`un kaleme aldığı film, bazı bölümleriyle kitaba daha fazla yaklaşsa da, özellikle kadınlar koğuşunun öne çıkarılışı, Hülya Avşar`ın canlandırdığı Fatma ve kitapta çok az adı geçen Katil Hilmi karakterlerinin yeni bir yorumla zenginleştirilişi ile hem Orhan Kemal`in romanından, hem de ilk filmden ayrılıyor.

Aslında bu noktada bir parantez açmakta fayda var. Romandan uyarlanan filmlerin, romana sadık kalmasının gerekliliği neredeyse sinemanın doğuşundan bu yana tartışılan bir konu. Ben, sinemanın yazılı edebiyattan farklı bir dili olduğunu, uyarlama bir filmde, kitabın vermek istediği mesajın dışına çıkılmadığı sürece, hem olayların, hem mekânların, hem de karakterlerin değiştirilebileceğini savunanlardanım. Bundan dolayı, Fatma karakterinin bu yeni yorumunu bir problem olarak görmüyorum aksine bence filmin anlamını güçlendirmiş.

Fakat O… Çocukları, 2008 ve Deli Deli Olma, 2009 filmlerindentanıdığımız Murat Saraçoğlu`nun 72. Koğuş`unun, özellikle son dönem Türk sinemasının düştüğü bazı hatalardan kendini kurtaramamış olmasının da filmi zayıf düşürdüğünü itiraf etmek gerek.

Filmde ilk göze çarpan aksaklık, müzik kullanımının bazı sahnelerde filmin önüne geçmiş olması. Özellikle Türk dizilerinde sıkça başvurulan bu yöntem, aslında söyleyecek çok fazla şeyi olan böyle bir filmde anlam kaybına neden oluyor. Oysaki sinemada müzik, sahnelerin önüne geçmesi için değil, sahnelerdeki anlamı desteklemesi için kullanılmalıdır. Bunun yanında, bazı sahnelerin fazla teatral olması da seyirciyi ister istemez dışarıda tutarak, hikâyeye dahil olmasını engelliyor.

Filmin diğer bir hatası ise, söylenebilecek her şeyi söyleyip, seyirciyi merakta bırakacak, onu düşünmeye zorlayacak hiçbir alan bırakmaması. Bunu özellikle Fatma`nın hikâyesinde görüyoruz.

Fatma, romanda dışarıdaki sevgilisine kavuşmayı bekleyen ama cezaevindekilerle de gönül eğlendiren hafif meşrep bir kadın olarak sunulurken, filmde namusunu korumak için cinayet işleyip hapse giren, başı dik, mert bir karakter olarak canlandırılmış. Kaptan nasıl 72. Koğuş`a düzeni getirmeye çalışmışsa, Fatma da kadınlar koğuşundaki haksızlıklarla mücadele ederek, sevdasından bihaber olduğu Kaptan`la aynı yola baş koyuyor. Fatma karakterinin bu şekilde zenginleştirilmesi ve filmde kadınlar koğuşundan da söz edilmesi, aslında hikâyenin anlamını derinleştiriyor. Ancak Fatma`yla ilgili bazı sahneler filmde gereksiz yere uzatılırken, onu tanıması ve anlaması için seyirci adeta zorlanıyor.

Kitapta çok kısa bir şekilde adı geçen Katil Hilmi de, Murat Saraçoğlu`nun filminde zenginleştirilerek öne çıkarılıyor. Fatma`nın kaderi, filmde kötülüğün en büyük temsilcilerinden biri olarak resmedilmiş olan Katil Hilmi`nin elinde şekillenirken, Hilmi karakteri aynı zamanda dönemin hapishanelerindeki güç savaşını da daha iyi görmemize yardımcı oluyor. Fakat ikinci dünya savaşında iktidarın Almanları desteklediğini anlamamız için, illa ki Hitler bıyığı bırakmış sert bir hapishane müdürü tiplemesinin karikatürize edilmiş haline de ihtiyaç duyulmayabilirdi.

Kitapta tek bir satırda geçse de okuyucunun hemen vakıf olduğu gerçekler, Erdoğan Tokatlı`nın filminde aynı naiflikle seyirciye sunulurken ve ondan satır aralarını okuması istenirken, yukarıda bazı örneklerinden söz ettiğim gibi, Murat Saraçoğlu, bu satırların altını çizmeyi seçiyor. Sonuçta, güçlü yönlerine rağmen, her şeyi açıkça konuşma derdine düşen film, ne yazık ki romanın ruhundan oldukça uzak kalıyor.

arz.dedeoglu@gmail.com